Projekt ten może w istotny sposób zmienić sytuację prawną par pozostających w związkach nieformalnych, wprowadzając nowe rozwiązania dotyczące w dużej mierze rozliczeń podatkowych. Jak wpłyną one na dotychczasowe obowiązki par?
Projekt ustawy o statusie osoby najbliższej
Celem projektu ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu jest wprowadzenie do polskiego porządku prawnego takich regulacji, które zapewnią parom pozostającym w relacjach nieformalnych dostęp do określonych uprawnień związanych z prowadzeniem wspólnego życia, zaspokajaniem wspólnych potrzeb oraz ochroną życia prywatnego i rodzinnego. Projekt ma więc wypełnić lukę prawną dotyczącą osób żyjących razem bez zawarcia małżeństwa, które obecnie w wielu obszarach nie korzystają z ochrony przewidzianej dla małżonków. Zgodnie z proponowanymi przepisami, zawarcie umowy o wspólnym pożyciu byłoby możliwe pomiędzy dwoma osobami, które ukończyły 18 rok życia, niezależnie od płci.
O zasadności wprowadzenia takich regulacji świadczą dane Europejskiego Sondażu Społecznego z 2022 roku, zgodnie z którymi kilka lat temu w Polsce żyło około 2,23 mln osób pozostających w związkach nieformalnych i prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Projekt ustawy, jak wskazano w uzasadnieniu, stanowi odpowiedź na realne potrzeby społeczne oraz wyzwania wynikające ze zmieniających się relacji międzyludzkich i ewolucji modelu rodziny.
Ważny fragment
Bądź na bieżąco ze zmianami w prawie, podatkach i księgowości! Zaobserwuj nas w Wiadomościach Google
Status osoby najbliższej – akt notarialny potwierdzeniem relacji
Umowa o wspólnym pożyciu ma być zawierana w formie aktu notarialnego. Oznacza to, że nie zmieni się status cywilny osób podpisujących dokument, a rozszerzy się sam zakres uprawnień. Zgodnie z obecnym kształtem regulacji, taka umowa będzie składać się z dwóch części. Pierwsza z nich, czyli część ogólna będzie zawierać dane stron oraz oświadczenia składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. Z kolei, druga część, czyli część szczegółowa, będzie zawierała postanowienia regulujące najważniejsze kwestie związane ze wspólnym funkcjonowaniem stron. W szczególności będą to:
- postanowienie o ustanowieniu umownej wspólności majątkowej lub o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków,
- obowiązek alimentacyjny w przypadku rozwiązania umowy,
- prawo do korzystania z mieszkania,
- upoważnienie do dostępu do informacji na temat stanu zdrowia i dokumentacji medycznej,
- pełnomocnictwo ogóle do działania w imieniu drugiej osoby przed sądami i organami administracji publicznej,
- załącznik z testamentem określającym zasady dziedziczenia po sobie nawzajem.
Umowa o wspólnym pożyciu a zmiany w zakresie prawa podatkowego
Projekt ustawy przewiduje również istotne zmiany w obszarze prawa podatkowego, które mogą stanowić realne wsparcie bezpieczeństwa finansowego dla par decydujących się na zawarcie umowy o wspólnym pożyciu
Ważny fragment
Nowe regulacje zakładają bowiem, że osoby związane taką umową będą mogły korzystać z preferencji podatkowych zbliżonych do tych, które obecnie przysługują małżonkom.
Otóż, przepisy przewidują, że takie osoby będą mogły wspólnie opodatkowywać dochody zgodnie z ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Ustawodawca zastrzegł jednak, że wspólne rozliczenie podatkowe będzie możliwe wtedy, gdy przez cały rok podatkowy będzie obowiązywała umowa o wspólnym pożyciu, a strony będzie łączyła wspólność majątkowa. Ma to pozwolić na uniknięcie nadużyć w pozyskiwaniu preferencji podatkowych.
Jednocześnie zawarcie umowy o wspólnym pożyciu będzie miało wpływ na inne preferencje podatkowe. Osoba, która podpisze taką umowę, utraci prawo do rozliczania się jako rodzic samotnie wychowujący dziecko, o którym mowa w art. 6 ust. 4d ustawy o PIT. Zgodnie z założeniami ustawy, po zawarciu umowy osoba przestaje samotnie wychowywać dziecko. Jednak nadal będzie możliwe skorzystanie z ulgi prorodzinnej (art. 27f ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).
Planowane zmiany wpłyną również na ustawę o podatku od spadków i darowizn. Dzięki temu, że osoba będąca drugą stroną umowy o wspólnym pożyciu zostanie dodana do katalogu osób uprawnionych do zwolnienia, zawartego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. W związku z tym, strony umowy będą mogły korzystać ze:
- zwolnienia z opodatkowania nabycia własności rzeczy i praw z tytułu dziedziczenia,
- zwolnienia z opodatkowania darowizny,
- zwolnienia z zachowku,
- nieodpłatnego zniesienia współwłasności,
- nieodpłatnej renty,
- użytkowania czy służebności.
Dodatkowo osoby zawierające umowę o wspólnym pożyciu zostaną zaliczone do I grupy podatkowej, obejmującej najbliższych członków rodziny. Oznacza to, że nawet w sytuacjach, w których zwolnienie podmiotowe nie znajdzie zastosowania, nabycie majątku będzie opodatkowane według najniższych stawek podatku od spadków i darowizn. Zmiany obejmą także inne daniny, w tym podatek od czynności cywilnoprawnych (poprzez możliwość korzystania ze zwolnień przewidzianych dla osób zaliczonych do I grupy podatkowej) oraz podatek akcyzowy.
Umowa o wspólnym pożyciu a zmiany w zakresie zabezpieczenia społecznego
Projekt ustawy pozostaje także nie bez znaczenia wobec uprawnień związanych z zabezpieczeniem społecznym. Tym samym, osoby podpisujące umowę o wspólnym pożyciu będą mogły zyskać:
- prawo do uzyskania renty rodzinnej w przypadku śmierci drugiej osoby,
- prawo do uzyskania zasiłku pogrzebowego,
- otrzymanie zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania osobistej opieki nad osobą będącą drugą stroną umowy oraz jej dzieci,
- możliwość objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym osoby będącej drugą stroną umowy,
- nowelizacja przepisów regulujących uprawnienia publicznoprawne różnych szczególnych grup zawodowych i służb.
Aktualny projekt ustawy jest efektem długotrwałych prac oraz licznych kompromisów legislacyjnych. Proponowane rozwiązania mają na celu przede wszystkim zwiększenie poczucia bezpieczeństwa prawnego i finansowego osób pozostających w związkach nieformalnych. Jednocześnie należy podkreślić skalę projektowanych zmian. Wejście w życie ustawy w obecnym kształcie oznaczałoby konieczność nowelizacji aż 238 innych ustaw, co może wpłynąć zarówno na tempo prac legislacyjnych, jak i na ostateczny termin jej obowiązywania.
Ponieważ proces legislacyjny dopiero się rozpoczyna, warto uważnie śledzić jego przebieg i kolejne propozycje zmian. Aktualne informacje i regularne aktualizacje dotyczące losów ustawy będą na bieżąco publikowane na stronie Grant Thornton.