Spis treści
Projekt ustawy o statusie osoby najbliższej
Celem projektu ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu było wprowadzenie do polskiego porządku prawnego takich regulacji, które zapewniłby parom pozostającym w relacjach nieformalnych dostęp do określonych uprawnień związanych z prowadzeniem wspólnego życia, zaspokajaniem wspólnych potrzeb oraz ochroną życia prywatnego i rodzinnego. Projekt miał więc wypełnić lukę prawną dotyczącą osób żyjących razem bez zawarcia małżeństwa, które obecnie w wielu obszarach nie korzystają z ochrony przewidzianej dla małżonków. Zgodnie z proponowanymi przepisami, zawarcie umowy o wspólnym pożyciu byłoby możliwe pomiędzy dwoma osobami, które ukończyły 18 rok życia, niezależnie od płci.
O zasadności wprowadzenia takich regulacji świadczą dane Europejskiego Sondażu Społecznego z 2022 roku, zgodnie z którymi kilka lat temu w Polsce żyło około 2,23 mln osób pozostających w związkach nieformalnych i prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Projekt ustawy, jak wskazano w uzasadnieniu, stanowi odpowiedź na realne potrzeby społeczne oraz wyzwania wynikające ze zmieniających się relacji międzyludzkich i ewolucji modelu rodziny.
Ważny fragment
Bądź na bieżąco ze zmianami w prawie, podatkach i księgowości! Zaobserwuj nas w Wiadomościach Google
Status osoby najbliższej – akt notarialny potwierdzeniem relacji
Umowa o wspólnym pożyciu miałaby być zawierana w formie aktu notarialnego. Oznacza to, że nie zmieniłby się status cywilny osób podpisujących dokument, a rozszerzyłby się sam zakres uprawnień. Zgodnie z projektem regulacji, taka umowa powinna składać się z dwóch części. Pierwsza z nich, czyli część ogólna miałaby zawierać dane stron oraz oświadczenia składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. Z kolei, druga część, czyli część szczegółowa, zawierałaby postanowienia regulujące najważniejsze kwestie związane ze wspólnym funkcjonowaniem stron. W szczególności byłyby to:
- postanowienie o ustanowieniu umownej wspólności majątkowej lub o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków,
- obowiązek alimentacyjny w przypadku rozwiązania umowy,
- prawo do korzystania z mieszkania,
- upoważnienie do dostępu do informacji na temat stanu zdrowia i dokumentacji medycznej,
- pełnomocnictwo ogóle do działania w imieniu drugiej osoby przed sądami i organami administracji publicznej,
- załącznik z testamentem określającym zasady dziedziczenia po sobie nawzajem.
Umowa o wspólnym pożyciu a zmiany w zakresie prawa podatkowego
Projekt ustawy przewidywał również istotne zmiany w obszarze prawa podatkowego, które mogłyby stanowić realne wsparcie bezpieczeństwa finansowego dla par decydujących się na zawarcie umowy o wspólnym pożyciu.
Ważny fragment
Regulacje zakładały bowiem, że osoby związane taką umową będą mogły korzystać z preferencji podatkowych zbliżonych do tych, które obecnie przysługują małżonkom.
Otóż, przepisy przewidywały, że takie osoby będą mogły wspólnie opodatkowywać dochody zgodnie z ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Ustawodawca zastrzegł jednak, że wspólne rozliczenie podatkowe byłoby możliwe wtedy, gdy przez cały rok podatkowy obowiązywałby umowa o wspólnym pożyciu, a strony łączyłaby wspólność majątkowa. Taka konstrukcja pozwoliłaby na uniknięcie nadużyć w pozyskiwaniu preferencji podatkowych.
Jednocześnie zawarcie umowy o wspólnym pożyciu wpływałoby na inne preferencje podatkowe. Osoba, która podpisałaby taką umowę, utraciłaby prawo do rozliczania się jako rodzic samotnie wychowujący dziecko, o którym mowa w art. 6 ust. 4d ustawy o PIT. Zgodnie z założeniami ustawy, po zawarciu umowy osoba przestaje samotnie wychowywać dziecko. Jednak nadal byłaby możliwe skorzystanie z ulgi prorodzinnej (art. 27f ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).
Planowane zmiany wpłynęłyby również na ustawę o podatku od spadków i darowizn. Dzięki temu, że osoba będąca drugą stroną umowy o wspólnym pożyciu zostałaby dodana do katalogu osób uprawnionych do zwolnienia, zawartego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. W związku z tym, strony umowy mogłyby korzystać ze:
- zwolnienia z opodatkowania nabycia własności rzeczy i praw z tytułu dziedziczenia,
- zwolnienia z opodatkowania darowizny,
- zwolnienia z zachowku,
- nieodpłatnego zniesienia współwłasności,
- nieodpłatnej renty,
- użytkowania czy służebności.
Dodatkowo osoby zawierające umowę o wspólnym pożyciu zostałyby zaliczone do I grupy podatkowej, obejmującej najbliższych członków rodziny. Oznacza to, że nawet w sytuacjach, w których zwolnienie podmiotowe nie znalazłoby zastosowania, nabycie majątku byłoby opodatkowane według najniższych stawek podatku od spadków i darowizn. Zmiany objełyby także akże inne daniny, w tym podatek od czynności cywilnoprawnych (poprzez możliwość korzystania ze zwolnień przewidzianych dla osób zaliczonych do I grupy podatkowej) oraz podatek akcyzowy.
Umowa o wspólnym pożyciu a zmiany w zakresie zabezpieczenia społecznego
Projekt ustawy pozostawał także nie bez znaczenia wobec uprawnień związanych z zabezpieczeniem społecznym. Tym samym, osoby podpisujące umowę o wspólnym pożyciu mogłyby zyskać:
- prawo do uzyskania renty rodzinnej w przypadku śmierci drugiej osoby,
- prawo do uzyskania zasiłku pogrzebowego,
- otrzymanie zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania osobistej opieki nad osobą będącą drugą stroną umowy oraz jej dzieci,
- możliwość objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym osoby będącej drugą stroną umowy,
- nowelizacja przepisów regulujących uprawnienia publicznoprawne różnych szczególnych grup zawodowych i służb.
Dalsze losy ustawy o statusie osoby najbliższej
Prace nad ustawą o związkach partnerskich nie zakończyły się uchwaleniem nowych przepisów. Projekt został zawetowany i w konsekwencji nie wejdzie w życie w przedstawionym kształcie.
Jednocześnie skala prac legislacyjnych nad projektem oraz towarzysząca mu debata publiczna pokazują, że kwestia uregulowania sytuacji prawnej par pozostających w związkach nieformalnych pozostaje aktualnym tematem. Nie można wykluczyć, że w przyszłości pojawią się kolejne inicjatywy legislacyjne zmierzające do wypracowania nowych rozwiązań formalizujących takie związki lub przyznających ich uczestnikom wybrane uprawnienia prawne i podatkowe.