Reforma Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) z dnia 28 stycznia 2026 r. – nowe założenia
Reklasyfikacja umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę w drodze decyzji PIP wciąż możliwa
Mimo że uzasadnieniem dla zaprzestania dalszych prac na poprzednim projektem nowelizacji Ustawy o PIP była negatywna ocena przyznania inspektorom pracy uprawnienia w postaci możliwości przekształcania umów cywilnoprawnych w umowy o pracę, centralnym punktem nowego projektu jest ponownie reklasyfikacja w drodze decyzji PIP. Państwowa Inspekcja Pracy w dalszym ciągu będzie mogła zadecydować o przekształceniu umowy cywilnoprawnej dowolnego typu, w tym umowy zlecenia czy kontraktu B2B, na umowę o pracę. Decyzja będzie podejmowana przez okręgowego inspektora pracy, a jej treść będzie obejmować następujące elementy:
- rodzaj zawartej pomiędzy stronami umowy o pracę;
- datę zawarcia umowy o pracę – przy czym datą będzie data wydania decyzji, a w określonych przypadkach data rozpoczęcia kontroli;
- rodzaj pracy;
- miejsce wykonywania pracy;
- wymiar czasu pracy;
- wysokość wynagrodzenia za pracę.
W przypadku, gdyby okoliczności danej sprawy nie pozwalały na ustalenie przez inspektora poszczególnych elementów umowy o pracę, w decyzji wskazane zostaną następujące warunki umowy:
- rodzaj zawartej pomiędzy stronami umowy o pracę – umowa na czas nieokreślony;
- miejsce wykonywania pracy – siedziba pracodawcy;
- wymiar czasu pracy – pełny wymiar czasu pracy;
- wynagrodzenie za pracę – ostanie minimalne wynagrodzenie za pracę.
Możliwość wydania decyzji reklasyfikacyjnej dopiero po uprzednim poleceniu inspektora pracy
W odróżnieniu od poprzedniego projektu nowelizacji, aktualny zakłada, że warunkiem wydania decyzji reklasyfikacyjnej będzie uprzednie niewykonanie polecenia inspektora pracy dotyczącego usunięcia naruszeń związanych z zawartymi umowami cywilnoprawnymi. Po przeprowadzeniu przez inspektora pracy kontroli i stwierdzeniu nieprawidłowości, podmiot zatrudniający może być zobowiązany w formie polecenia do usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy cywilnoprawnej lub faktycznego świadczenia pracy. W celu wykonania polecenia konieczne będzie zawarcie umowy o pracę w miejsce dotychczasowej umowy cywilnoprawnej albo ukształtowanie stosunku cywilnoprawnego pomiędzy stronami w taki sposób, aby wyeliminować elementy charakterystyczne dla stosunku pracy. Po upływie terminu na wykonanie polecenia, inspektor pracy będzie mógł dokonać oceny czy polecenie zostało właściwie wykonane.
Niewykonanie polecenia przez podmiot kontrolowany bądź wykonanie go w sposób nieprawidłowy będzie skutkowało przekazaniem sprawy do okręgowego inspektora pracy, który w ramach swoich uprawnień będzie mógł dokonać reklasyfikacji umowy poprzez wydanie decyzji przekształcającej umowę cywilnoprawną w umowę o pracę. Uprawnieniem alternatywnym okręgowego inspektora pracy będzie skierowanie powództwa do sądu pracy o ustalenie stosunku pracy. Wybór konkretnego środka w danej sytuacji (wydanie decyzji vs. wytoczenie powództwa) będzie należał do okręgowego inspektora pracy.
google news
Bądź na bieżąco ze zmianami w prawie, podatkach i księgowości! Zaobserwuj nas w Wiadomościach Google
Skuteczność oraz wykonalność decyzji o reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę
Decyzja administracyjna okręgowego inspektora pracy o reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę będzie wywoływała skutki prawne (w tym skutki podatkowe i ubezpieczeniowe, a także skutki w zakresie ochrony przed rozwiązaniem stosunku pracy) od dnia jej wydania (ex nunc), jednak stanie się wykonalna z dniem upływu terminu do wniesienia odwołania albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu. Z tym też dniem pracodawca będzie zobowiązany zrealizować wszelkie wynikające z decyzji obowiązki wobec pracownika.
Projekt ustawy nie wprowadza żadnych szczególnych regulacji dotyczących nadawania rygoru natychmiastowej wykonalności, a więc w tym zakresie obowiązują standardowe mechanizmy przewidziane w Kodeksie postępowania administracyjnego.
Szczególna ochrona zleceniobiorcy / kontraktora podczas kontroli PIP
W okresie od momentu wszczęcia kontroli przez inspektora pracy, osoba, której dotyczy postępowanie, będzie korzystała z ochrony analogicznej do tej, jaką objęty jest pracownik, w szczególności w zakresie rozwiązania stosunku prawnego z inicjatywy podmiotu zatrudniającego. W takim przypadku zleceniobiorca, wobec którego okręgowy inspektor pracy stwierdził w decyzji istnienie stosunku pracy, a którego umowa została rozwiązania lub wypowiedziana z naruszeniem przepisów prawa pracy przed dniem uprawomocnienia się decyzji inspektora PIP będzie miał roszczenie o przywrócenie do pracy bądź wypłatę odszkodowania na zasadach określonych w Kodeksie pracy.
Dodatkowo, wydanie decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy nie będzie mogło stanowić przyczyny wypowiedzenia ustalonego stosunku pracy lub rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracodawcę.
Nowy tryb odwoławczy do sądu pracy
Strona niezadowolona z rozstrzygnięcia okręgowego inspektora pracy będzie mogła wnieść odwołanie do właściwego rejonowego sądu pracy w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji reklasyfikacyjnej. Po upływie tego terminu odwołanie będzie odrzucone, chyba że przekroczenie terminu nie było nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego się. Odwołanie powinno zostać wniesione za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy.
W toku postępowania, sąd nie tylko oceni legalność decyzji, ale będzie mógł również zmienić decyzję i orzec co do istoty sprawy bądź uchylić decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.
Zabezpieczenie na czas postępowania: ograniczenie możliwości zmiany, wypowiedzenia lub rozwiązania umowy cywilnoprawnej łączącej strony
W przypadku wniesienia odwołania od decyzji, sąd pracy będzie z urzędu udzielał zabezpieczenia, polegającego na ograniczeniu możliwości zmiany, wypowiedzenia lub rozwiązania umowy cywilnoprawnej łączącej strony – powyższe działania będą mogły nastąpić wyłącznie na zasadach wynikających z Kodeksu pracy. Oznacza to, że w toku procesu strony umowy będą związane takimi zasadami jak obowiązek uzasadnienia wypowiedzenia umowy, konieczność przeprowadzenia konsultacji związkowej na potrzeby rozwiązania umowy czy ochrona przed zwolnieniem określonych kategorii zatrudnionych, np. kobiet w ciąży czy osób w wieku przedemerytalnym.
Sąd będzie mógł odmówić udzielenia zabezpieczenia wyłącznie w sytuacji, gdy w świetle okoliczności sprawy będzie oczywiste, że umowa, której dotyczy odwołanie, nie jest umową o pracę.
Postępowanie sądowe jako jedyna droga na uzyskanie skutków wstecznych w zakresie przekształcenia stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy
W przeciwieństwie do poprzedniego projektu, decyzja reklasyfikacyjna nie będzie wywierała skutków z mocą wsteczną, a wszelkie następstwa przekwalifikowania umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę nastąpią po wydaniu decyzji.
W przypadku, gdyby przekształcenie stosunku prawnego pomiędzy stronami w stosunek pracy miało obejmować cały okres związania stron umową, konieczne będzie wystąpienie przez okręgowego inspektora pracy z pozwem o ustalenie istnienia stosunku pracy. Postępowanie sądowe ma być jedyną drogą umożliwiającą uzyskanie skutków wstecznych w zakresie przekształcenia stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy.
Interpretacja indywidualna GIP w zakresie ustalenia, czy dany stosunek prawny stanowi umowę o pracę
Główny Inspektor Pracy (GIP) ma nabyć prawo do wydawania interpretacji indywidualnych w zakresie ustalenia, czy dany stosunek prawny stanowi umowę o pracę. Celem interpretacji będzie wskazanie stronom stosunku prawnego, czy w ocenie organu właściwie zinterpretowały cechy charakterystyczne łączącego je stosunku prawnego, a w konsekwencji czy zawarły umowę odpowiedniego typu. Interpretacja będzie wydawana w drodze decyzji, w terminie 30 dni od daty złożenia kompletnego wniosku i ma być wiążąca dla organów PIP. Interpretacja nie będzie wiążąca dla podmiotu zatrudniającego, jednak uchroni go przed sankcjami lub karami w przypadku zastosowania się do treści wydanej interpretacji indywidualnej. Koszt wystąpienia z wnioskiem o wydanie interpretacji ma wynosić 40 zł.
Od interpretacji będzie przysługiwać odwołanie do sądu okręgowego w terminie miesięcznym. Opłata od odwołania od decyzji w sprawie interpretacji indywidualnej wyniesie 200 zł.
Co istotne, wydanie interpretacji indywidualnej nie będzie miało wpływu na możliwość przeprowadzenia przez PIP kontroli u wnioskodawcy. W przypadku, gdyby czynności kontrolne potwierdziły, że umowa, której dotyczyła wydana interpretacja, jest w rzeczywistości wykonywana na innych warunkach niże wynikało to z wniosku o interpretację, wydana interpretacja nie uchroni przed reklasyfikacją umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę.
Przeciwdziałanie przewlekłości postępowań w zakresie odwołania od decyzji reklasyfikacyjnej lub w sprawach o ustalenie stosunku pracy
Nowe przepisy przewidują miesięczny termin na wyznaczenie przez sąd pierwszej instancji terminu posiedzenia celem rozpoznania sprawy z odwołania od decyzji reklasyfikacyjnej lub sprawy o ustalenie stosunku pracy. Termin ten będzie miał jednak charakter instrukcyjny, a więc ma na celu dyscyplinować sądy co do zalecanego czasu na podjęcie danej czynności, przy czym jego niedochowanie przez sąd nie wywoła jakichkolwiek skutków dla żadnej ze stron postępowania.
W usprawnieniu postępowania ma pomóc rozwiązanie, zgodnie z którym sąd nie będzie miał obowiązku przeprowadzać ponownie wszystkich czynności dowodowych, jakie zostały już dokonane w toku kontroli czy w ramach postępowania administracyjnego prowadzonego przez PIP – będzie mógł powołać się bowiem, np. na kodeksowe przesłanki oddalenia wniosku dowodowego.
Istotną zmianą będzie również możliwość wyrokowania przez sąd na posiedzeniu niejawnym w przypadku, gdy sprawa nie będzie budziła wątpliwości i nie będzie wymagała przeprowadzenia rozprawy z uwagi na oczywisty charakter pracowniczy umowy zawartej przez strony. W przypadku, gdy pracowniczy charakter umowy nie będzie budził wątpliwości, ale ustalenie treści stosunku pracy będzie wymagało przeprowadzenia rozprawy, sąd ma być uprawniony do wydania wyroku wstępnego, ustalającego stosunek pracy (ale nie jego treść), a także do wydania wyroku częściowego, określającego tylko niektóre z warunków pracy lub płacy.
Wytyczne GIP w zakresie oceny stanu faktycznego na potrzeby ustalenia istnienia stosunku pracy
GIP ma przedstawić inspektorom pracy wytyczne w zakresie oceny stanu faktycznego na potrzeby ustalenia istnienia stosunku pracy. Niewykluczone, że GIP w tym celu posłuży się opracowaną już listą pytań kontrolnych bądź jej zmodyfikowaną wersją. Ponadto, GIP ma również wyznaczać metody oraz standardy zarządzania kontroli PIP. Kontrole mają być więc przeprowadzane systemowo, w sposób zorganizowany i spójny.
Kontrole zdalne PIP
Analogicznie do poprzedniego projektu ustawy, aktualna wersja nowelizacji również przewiduje możliwość przeprowadzenia przez PIP kontroli zdalnych. Inspektorzy będą mogli m.in. kontrolować dokumenty, wysłuchiwać strony, czy też przesłuchiwać podmiot kontrolowany za pomocą udostępnionych do tego celu urządzeń technicznych. Czynności kontrolne mają być przeprowadzane w tym trybie jedynie w uzasadnionych przypadkach.
Urzędnicy mają również zyskać możliwość sporządzania dokumentacji w toku kontroli, w szczególności protokołu kontroli lub notatek urzędowych, na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej.
Wzmocniona wymiana danych między PIP, ZUS i KAS
Na gruncie nowelizacji, PIP ma uzyskać prawo do nieodpłatnego pozyskiwania wszelkich informacji zgromadzonych przez ZUS w zakresie niezbędnym do realizacji określonych zadań (do tej pory miał dostęp jedynie do ograniczonego zakresu informacji).
Umożliwiona zostanie także swobodna wymiana danych pomiędzy PIP, ZUS i KAS na potrzeby kontroli i analizy ryzyka. Szczegóły tej współpracy – m.in. zakres danych oraz sposób ich udostępniania mają zostać określone w porozumieniu zawartym między Szefem KAS a ZUS oraz PIP.
Nowelizacja PIP – uzupełnienie katalogu wykroczeń przeciwko prawom pracownika
Proponowana jest również zmiana w art. 281 §1 Kodeksu pracy i uzupełnienie katalogu wykroczeń przeciwko prawom pracownika o przypadki naruszenia zakazu niekorzystnego traktowania pracownika w związku z wydaniem decyzji stwierdzających istnienie stosunku pracy, który to przepis ma na celu zapewnienie ochrony pracownikom w sytuacjach, gdy pracodawca podejmuje wobec nich działania odwetowe lub represyjne.
Jak poprzednio zapowiadano, maksymalne kary mają zostać zwiększone dwukrotnie:
- kara grzywny za wykroczenia z art. 281 § 1 Kodeksu pracy ma wynosić od 2.000 zł do 60.000 zł (obecnie: od 1.000 zł do 30.000 zł),
- w postępowaniu mandatowym inspektor będzie mógł nałożyć karę w wysokości 5.000 zł (obecnie: 2.000 zł), a w przypadku recydywy 10.000 zł (obecnie: 5.000 zł).
Projekt przewiduje przy tym 6-miesięczny okres karencji od daty wejścia w życie przepisów. Każdy podmiot zatrudniający, który w tym okres dobrowolnie uporządkuje zasady współpracy poprzez zawarcie umowy o pracę, ma być zwolniony z odpowiedzialności z art. 281 §1 pkt 1 KP.
Nowelizacja PIP – kiedy przepisy wejdą w życie?
Nowe przepisy mają wejść w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy w Dzienniku Ustaw.
Zgodnie z uzasadnieniem do nowego projektu ustawy, wdrożenie całej reformy powinno nastąpić do 30 czerwca 2026 r., natomiast kamień milowy A71G, przewidujący m.in. przyznanie PIP uprawnienia do wydawania decyzji reklasyfikacyjnych, miał zostać zrealizowany do końca 2025 r. Oznacza to, że już na obecnym etapie mamy do czynienia z opóźnieniami legislacyjnymi. Należy jednak spodziewać się, że przepisy wejdą w życie jeszcze w tym roku, choć ostateczny kształt regulacji pozostaje niepewny.
Co istotne, nowe przepisy swoim zakresem obejmą również umowy cywilnoprawne zawarte przed dniem ich wejścia w życie. Natomiast postępowania kontrolne i sądowe wszczęte, lecz niezakończone przed tym terminem, będą prowadzone na dotychczasowych zasadach.
Reforma PIP w 2026 – co firmy powinny zrobić już teraz?
Obecny czas warto w firmach wykorzystać na podjęcie działań prewencyjnych, przede wszystkim na analizę obowiązujących modeli współpracy, identyfikację potencjalnych nieprawidłowości oraz odpowiednie dostosowanie dokumentacji, zanim nowe przepisy wejdą w życie. Należy przy tym pamiętać, że obowiązujący stan prawny jednoznacznie wyklucza zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. Temat ten jest podnoszony od dłuższego czasu, a zaplanowane są również wzmożone kontrole Państwowej Inspekcji Pracy w tym obszarze na lata 2025 – 2027 (bez żadnych limitów), co oznacza, że kwestia ta pozostanie istotnym zagrożeniem dla przedsiębiorstw, niezależnie od ostatecznego kształtu nowych przepisów.
Ze swojej strony będziemy na bieżąco monitorować dalsze działania legislacyjne dotyczące kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy, jednak rekomendujemy śledzenie tych zmian także Państwu.
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią projektu ustawy (numer z wykazu prac: UD283). Przebieg prac legislacyjnych oraz wcześniejsze etapy reformy można również prześledzić dzięki naszym poprzednim artykułom, które szczegółowo omawiają zarówno ostatnie założenia, jak i niespodziewane wstrzymanie prac nad poprzednim projektem:
- o dotychczasowych założeniach reformy pisaliśmy w artykule Nowe uprawnienia PIP od 2026 r. – umowy cywilnoprawne pod lupą
- o wstrzymaniu reformy PIP i zmianie stanowiska rządu: Reforma PIP wstrzymana – zmiana stanowiska rządu